Deepfakes en betaalfraude: hoe AI zowel bedreiging als bescherming vormt

Deepfakes — levensechte, maar volledig gemanipuleerde video’s, beelden of geluidsopnames — zijn een van de nieuwste digitale dreigingen. Ze tonen iemand die iets zegt of doet wat nooit echt is gebeurd. De criminaliteit erachter is wél echt.

Het woord deepfake komt van deep learning en fake”, legt Katrien Eggers, woordvoerster van het Centrum voor Cybersecurity België, uit. “Het verwijst naar nep-inhoud die er zo echt uitziet dat zelfs getrainde ogen soms twijfelen.” Volgens Eggers zijn deepfakes niet per definitie kwaadwillig. “Sommige deepfakes zijn grappig of creatief bedoeld, bijvoorbeeld als parodie. Maar helaas worden ze ook misbruikt om mensen te misleiden, meningen te beïnvloeden of zelfs om te frauderen.”

Ook Isabelle Marchand, woordvoerster van Febelfin, bevestigt dat deepfakes een groeiend probleem vormen. “We zien steeds vaker dat criminelen gebruikmaken van AI om hun potentiële slachtoffers te manipuleren”, zegt ze. “Fraudeurs bellen bijvoorbeeld met een vervalste stem van een leidinggevende of bankmedewerker. De stem klinkt overtuigend echt, waardoor mensen sneller ingaan op een verzoek om geld over te maken.”

Deepfakes als instrument van oplichters

Deepfakes worden op uiteenlopende manieren ingezet. Ze duiken op in politieke desinformatiecampagnes, in valse reclames met zogenaamd bekende gezichten en zelfs in persoonlijke chantage. “Sommige mensen worden doelwit van gemanipuleerde video’s die hun imago of carrière ernstig kunnen schaden”, waarschuwt Eggers. Bovendien worden deepfakes gecombineerd met andere vormen van online oplichting. “In 2024 liep de schade door phishing alleen al op tot meer dan 49 miljoen euro”, zegt Marchand. “Naast phishing zien we ook meer gevallen van beleggingsfraude en CEO-fraude. Daarbij doen criminelen zich voor als iemand met gezag — soms zelfs met behulp van deepfakevideo’s of stemopnames.”

Deepfakes worden steeds realistischer, maar er blijven signalen die kunnen verraden dat iets niet klopt. “Let op of gezichten natuurlijk bewegen”, zegt Eggers. “Als iemand niet knippert, of de ogen onnatuurlijk bewegen, kan dat een teken zijn van manipulatie.” Ook de stem kan een aanwijzing geven. Eggers raadt verder aan om video’s eens vertraagd af te spelen. “In slow motion vallen foutjes in lipbewegingen of gezichtsuitdrukkingen sneller op.”

AI als bondgenoot

Volgens Marchand geldt hetzelfde waakzaamheidsprincipe bij verdachte telefoontjes of berichten. “Word je opgebeld door iemand die zegt van je bank te zijn, maar klinkt er iets onnatuurlijk? Hang dan op en bel zelf het officiële nummer van je bank. Vertrouw nooit blind op wat je hoort of ziet — ook niet als het perfect echt lijkt. Weet ook dat bankmedewerkers nooit naar jouw persoonlijke codes zullen vragen, en ook Cardstop belt je nooit zelf op.”

Toch is AI niet enkel een bedreiging — ze is ook een krachtige bondgenoot. Banken en financiële instellingen zetten artificiële intelligentie in om fraude sneller te detecteren én te voorkomen. “Dankzij AI kunnen we miljoenen transacties in realtime analyseren en complexe fraudepatronen met een indrukwekkende snelheid en nauwkeurigheid detecteren”, legt Marchand uit. Door doorgedreven monitoring slagen de banken erin om ongeveer 75% van alle frauduleuze overschrijvingen naar aanleiding van phishing te detecteren en/of recupereren.

AI-systemen zoals Payment Fraud Management van Worldline bewaken dag en nacht alle transacties. Door gedragspatronen en toesteldata te analyseren, kunnen ze verdachte activiteiten onmiddellijk blokkeren. Deze technologie heeft de capaciteit om fraude te voorkomen al met zo’n 30% verhoogd.

Blijf kritisch en bescherm jezelf

Toch blijft de mens de eerste verdedigingslinie. “Geloof niet zomaar alles wat je online ziet of hoort”, benadrukt Eggers. Marchand sluit zich daarbij aan: “Fraudeurs spelen in op vertrouwen en tijdsdruk. Als iets te mooi lijkt om waar te zijn, is het dat meestal ook. Neem altijd even de tijd om na te denken of te overleggen.”

Zowel Eggers als Marchand benadrukken het belang van bewustwording. “AI kan ons helpen om fraude te bestrijden”, besluit Marchand, “maar onze beste bescherming blijft kritisch denken. Wie alert blijft, beschermt niet alleen zichzelf, maar ook anderen.”