Zorgkosten onder druk: waarom vooral regulitis op de schop moet

De zorgkosten blijven stijgen, maar de echte uitdaging zit dieper dan vergrijzing alleen. Hoe houden we ons zorgsysteem betaalbaar zonder in te boeten aan kwaliteit, menselijkheid en toegankelijkheid? Experts wijzen op preventie, innovatie en structurele hervormingen als sleutels tot de oplossing.

Projecties van het Planbureau en de Vergrijzingscommissie tonen aan dat de zorguitgaven de komende decennia fors zullen stijgen. De term ‘zorgkostenexplosie’ is geenszins overdreven. “Vooral dan door de snelle toename van het aantal 85-plussers, die complexere zorgnoden hebben, vaak met meerdere chronische aandoeningen tegelijk”, zegt Daan Aeyels, expert welzijn en gezondheidsbeleid bij Voka. “Tegelijk blijft de actieve bevolking – de groep die de zorg financiert én uitvoert – relatief stabiel. Daardoor lopen twee curves steeds verder uit elkaar: een stijgende zorgvraag in volume en complexiteit, tegenover een quasi gelijkblijvend zorgaanbod. We zullen tegen 2050 ongeveer dubbel zoveel zorg moeten leveren met ongeveer evenveel mensen vergeleken met 1990. Extra handen aan het bed zijn geen realistische oplossing, want er worden onvoldoende mensen geboren en arbeidsmigratie zal dat tekort niet opvangen. We moeten het systeem zelf herdenken.”

Zorg vermijden in plaats van organiseren

België blijkt vooral sterk in curatieve zorg, terwijl eigenlijk preventie cruciaal is. “We zijn goed in mensen behandelen wanneer ze ziek zijn, maar veel minder in voorkomen dat ze ziek worden”, aldus Aeyels. “Het preventiebudget bedraagt vandaag amper 1,6 tot 1,9 procent van het totale zorgbudget, terwijl dat volgens internationale aanbevelingen minstens drie tot vijf procent zou moeten zijn. Die onderinvestering vertaalt zich in lage participatiegraden voor vaccinaties en screenings, vooral bij volwassenen. Dat kost ons op lange termijn net meer geld, want ziekten worden later opgespoord, behandelingen worden zwaarder en duurder, en de impact op gezondheid én budget neemt toe.”

Preventie is nochtans niet alleen een gezondheidsinvestering, maar ook een hefboom voor werkbaarheid. Internationale studies tonen aan dat vaccinaties en screenings de druk op spoedafdelingen en intensieve zorg verminderen, en dus ook de behoefte aan zorgpersoneel verlagen. “Zorg vermijden is vaak veel efficiënter dan zorg organiseren”, vat Aeyels samen. Die redenering wordt bevestigd door Nico De fauw, directeur van In4Care, een Belgische ledenorganisatie en community die zorgorganisaties, bedrijven, start-ups en kennisinstellingen samenbrengt om innovatie in de zorg- en welzijnssector te versnellen. Hij ziet hoe het huidige systeem pas in actie komt wanneer mensen al ziek zijn. “We wachten vaak tot problemen ver gevorderd zijn, waardoor interventies langer, complexer en duurder worden”, zegt hij. “Als we mensen langer gezond houden en sneller signalen oppikken, kunnen we het klassieke zorgsysteem ontlasten en tegelijk betere zorg leveren.”

Volgens De fauw vraagt dat een fundamentele verbreding van het zorgdenken, richting levensstijl, gezondheidspromotie en vroegdetectie. “Gezondheid begint niet in het ziekenhuis, maar bij hoe we leven, werken, eten en bewegen. Die preventieve laag ontbreekt vandaag grotendeels of is versnipperd.”

Muur van regels

Zowel Aeyels als De fauw zien technologie en digitalisering als noodzakelijke hefboom om de kloof tussen zorgvraag en zorgaanbod te dichten. “Meer zorg leveren met dezelfde mensen kan alleen via productiviteitsgroei”, zegt Aeyels. “Digitale toepassingen, telemonitoring en thuishospitalisatie maken het mogelijk dat zorgprofessionals grotere patiëntengroepen opvolgen zonder extra werkdruk, wat zowel efficiëntie als kwaliteit verhoogt.”

Toch blijft België achter in de opschaling van zulke oplossingen. De fauw wijst vooral naar de remmende werking van regelgeving en financiering. “De technologie is er. De bereidheid in de sector is er. En er is budget om te ontwikkelen, maar helaas niet voor de sector om te piloteren en implementeren. Daarom ijveren wij voor een innovatiebudget voor de zorgactoren, en niet alleen premies voor start-ups en andere ondernemingen.”

“Wat bovendien ontbreekt, is ruimte om te ondernemen. De zorg is ongelooflijk complex georganiseerd, met een kluwen aan regels, financieringsmechanismen en verkeerde prikkels. Tijdens corona zagen we wat er mogelijk is als regels tijdelijk wegvallen: samenwerking, snelheid, creativiteit. Maar nadien is de regelitis gewoon volledig teruggekeerd.”
Die administratieve druk vertaalt zich rechtstreeks naar de werkvloer. “Verpleegkundigen zijn vandaag tot 35 procent van hun tijd bezig met administratie”, zegt De fauw. “Dat is tijd die ze niet aan patiënten kunnen besteden. Minder regels en meer vertrouwen zouden al een enorme winst opleveren, zonder extra middelen.”

Zonder langetermijnvisie geen houdbare zorg

De fauw mist vooral een duidelijke koers. “We horen vooral dat het crisis is en dat er bespaard moet worden. Maar wat is het plan? Waar willen we binnen tien of twintig jaar naartoe met onze gezondheidszorg?” Zonder langetermijnvisie dreigen losse ingrepen elkaar op te volgen zonder structurele impact. “Je kunt golven verdragen als je weet waar je naartoe vaart. Vandaag ontbreekt die richting.”

Beide experts zijn het erover eens dat de toekomst van de zorg niet ligt in kleine efficiëntiewinsten alleen. Preventie, innovatie en integratie zijn noodzakelijk, maar onvoldoende zolang het systeem zelf niet verandert. Minder regels, andere financiering en meer ruimte voor ondernemerschap in de zorg lijken daarbij onvermijdelijk. Alleen zo kan een zorgsysteem ontstaan dat tegelijk betaalbaar, mensgericht en toekomstbestendig blijft. •