Vrije tijd vraagt oefening

Minder moeten, minder hollen en – na het pensioen – alleen nog vrije tijd in het verschiet: het klinkt als de grote poort naar vrijheid. Toch blijven de agenda’s vol en raakt ons hoofd maar niet leeg. We versnellen om niet te moeten vertragen. Maar hoe bevredigend is die reflex? En hoe geven we zin en waarde aan al die ‘nutteloze’ zee van tijd?

De Oudgriekse filosofen hadden er een woord voor: scholè – de kunst van het nietsdoen, de lege tijd, het mijmeren, het waaien van de geest om tot zingeving en rust te komen. Voor Plato en de zijnen was het een voorwaarde voor creativiteit en kritisch nadenken, legt filosofe en auteur van ‘Tijd is hoop’ Joke Hermsen uit. “In de eeuwen daarna, hebben we onze vrijheid en vrije tijd fel bevochten. Van een feodaal systeem waarin boeren werkten om te overleven, evolueerden we naar een arbeidersklasse die leefde op het ritme van de machine. Pas na een zware strijd werd de achturige werkdag afgedwongen.” 

 Pleidooi voor een dagdroom 

“Tegenwoordig zijn wij vooral geneigd onze ‘lege’ tijd vol te plannen. Maandag en donderdag moeten we naar de sportschool, dinsdag is het Spaanse les, woensdag passen we op de (klein)kinderen, vrijdag gaan we lunchen met de vriendinnen. En ook in het weekend hollen we van hier naar daar. Tussendoor is er altijd die smart-phone die om onze aandacht jengelt.” Voor dagdromen of heilzame mijmertijd is nauwelijks nog plaats, stelt Joke vast. “Zo beland je in een toestand van permanente stress, gevoed door een overspannen brein dat ons humeur en gedrag stuurt. Het gevolg: korte lontjes en een tanende creativiteit en kritisch vermogen.” 

We zitten in een hypermodus, gericht op produceren en consumeren, waarschuwt de filosofe. “Wanneer het pensioen of een sabbatical ingaat en er plots tijd vrijkomt, blijven we vaak in die doe-stand hangen. Gaan we wandelen, dan tellen we stappen. Reizen moet avontuurlijk en exotisch zijn. En we houden lijstjes bij van de restaurants die we nog willen bezoeken. Aan alles hangt een prestatie vast.” Maar wat draagt dat nu écht bij aan ons levensgeluk? “We trekken langs de toeristische routes van het leven, zonder er écht in te stappen. Voor onze gezondheid – en die van de planeet – vinden we beste duurzamere manieren om ons leven zin te geven.” Algemene recepten bestaan niet, erkent ze. Het gaat om balans – in onze agenda en in ons welbevinden. “Belangrijk is dat je ontdekt wat jou inspireert. Dat kan een vaste bridgeavond met vrienden zijn, een nieuwe taal leren of tijd doorbrengen met je kleinkinderen. Zulke bezigheden voeden de ziel en zorgen ervoor dat je meer energie over hebt.” 

De vraag is dus niet: wat staat er deze week op de planning? “Veel wezenlijker is: hoe haal ik vandaag betekenis uit mijn tijd? Leef ik wel het leven dat ik wil? En hoe gaat het met de mensen die me dierbaar zijn?” Die momenten van reflectie heeft een mens nodig, zeker naarmate je ouder wordt en meer ervaringen, verdriet en verlies met je meedraagt.

 Geen radiostilte 

Ook nadenken over je pensioen hoort daarbij. Toen voormalig VRT-radiopresentatrice Christel Van Dyck twee jaar geleden het voorstel kreeg om met pensioen te gaan – ze mocht, maar moest niet – was dat geen eenvoudige keuze. “Met pensioen gaan is een van de belangrijkste beslissingen in je leven. Het luidt een nieuwe fase in. Ik wist dat mijn leven drastisch zou veranderen. Mijn werk leverde mij veel waardering op. Ik vroeg me af: waar zal ik die nadien nog uit halen? Daar heb ik toch wat nachten van wakker gelegen.”

Ook toen ze de knoop had doorgehakt, was het plan nog niet helemaal helder. “Tot het boek ‘60. Et alors?’ op mijn pad kwam.” Na de publicatie en promotie werd het rustiger, al blijft haar agenda goed gevuld. “Dat houdt me scherp. Soms vraag ik me wel af of ik mezelf die stress nog moet aandoen. De laatste jaren van mijn carrière namen mijn faalangst en perfectionisme soms de bovenhand. Tegelijk merk ik dat het
goed is om af en toe uit mijn comfortzone te komen.”

Later is nu

Niet elke activiteit hoeft professioneel gekleurd te zijn, vindt Christel “Niet werken betekent niet dat je geen rol meer speelt in de samenleving. Je draagt nog altijd iets bij, alleen op een andere manier.” Vandaag haalt ze veel voldoening uit haar zorgende rol. “Mijn vader woont in een woonzorgcentrum. Ik bezoek hem een paar keer per week. Vroeger moest dat snel tussendoor, nu kan het rustiger en op momenten die voor hem het fijnst zijn.” Ook thuis is er nog werk op de plank, met een twintiger voor wie ze ‘moet’ zorgen. En er zijn de (plus)kleinkinderen. “Ik ben een echte ‘voorleesoma’. Als mijn kleinzoon van vier er is, staat mijn wereld even stil.”

Een dag naar zee of een wandeling zonder deadlines in haar hoofd: de Radio2-stem geniet van de vrijheid die het pensioen haar geeft. “In het begin had ik het moeilijk met ‘nietsdoen’. Ik voelde me een beetje
schuldig. Nu ervaar ik die momenten vooral als waardevol.” Ze leeft nu meer op haar eigen ritme. Van een zwart gat was hoe dan ook geen sprake. “Dat risico is groter als je je volledig met je werk vereenzelvigt. Bij mij was mijn leven altijd breder: familie, vrienden, engagementen naast mijn job. Ik heb mijn werk tot de laatste dag graag gedaan. Maar mijn pensioen heeft me wel meer doen nadenken over het leven. Dingen waarvan je denkt: ‘Dat doe ik later’? Wel, dat later is nu.”

Soms duikt haar oude leven toch nog onverwacht op. “Laatst droomde ik dat mijn vroegere baas me belde over De Zevende Hemel. Of ik het programma opnieuw wilde maken. Mijn eerste reactie was: natuurlijk! Maar meteen vroeg ik me af: wil ik echt weer om halfzes in de auto zitten naar Brussel, met al die stress?” Het antwoord was uiteindelijk simpel, besluit ze glimlachend: nee, dank u wel. “Zelfs in mijn droom wist ik: ik heb de juiste keuze gemaakt.” •••