Hoe bouwen we meer met minder?

Europa staat voor een enorme bouw- en renovatieopgave. Ook Vlaanderen moet de komende decennia honderdduizenden extra woningen realiseren en het bestaande gebouwenpark grondig renoveren. Dat gebeurt in een sector die vandaag enorme hoeveelheden grondstoffen en energie verbruikt en verantwoordelijk is voor een aanzienlijk deel van de CO₂-uitstoot. Klassiek blijven bouwen wordt daardoor steeds minder vanzelfsprekend.

Een nieuwe logica voor de bouw

“De grootste CO₂-impact van een gebouw zit vaak al vervat in de materialen, nog voor de eerste steen is gelegd”, zegt Caroline Deiteren, CEO van Embuild Vlaanderen, de sectororganisatie van de bouwsector. “Daarnaast zien we dat veel klassieke bouwmaterialen afhankelijk zijn van eindige of oliegebaseerde grondstoffen. Daardoor is de sector kwetsbaar voor prijsschommelingen en schaarste.” Circulair bouwen draait voor Embuild niet alleen om duurzaamheid, maar evenzeer om weerbaarheid. “We moeten efficiënter omspringen met materialen, slimmer ontwerpen en gebouwen creëren die langer meegaan en makkelijker aangepast kunnen worden.”

Ook OVAM, de Openbare Vlaamse Afvalstoffenmaatschappij, benadrukt dat circulair bouwen veel meer is dan het recycleren van materialen uit bestaande gebouwen. Vlaanderen recycleert vandaag weliswaar ongeveer 97 procent van zijn bouw- en sloopafval, maar dat cijfer vertelt niet het hele verhaal. “Die hoge recyclagegraad heeft vooral betrekking op steenachtige materialen, die vaak als fundering onder wegen terechtkomen”, zegt woordvoerder Jan Verheyen. “Dat is een goede basis, maar de volgende stap is materialen zo hoogwaardig mogelijk hergebruiken en gebouwen zo ontwerpen dat ze flexibel zijn en onderdelen later opnieuw gebruikt kunnen worden.”

De omslag begint aan de tekentafel

Of een gebouw later makkelijk aangepast, gerenoveerd of zelfs gedemonteerd kan worden, ligt vaak al vast in de ontwerpfase. “Circulair bouwen betekent dat je eerst de vraag durft stellen of nieuwbouw wel nodig is”, zegt Caroline Deiteren. “Kan een bestaand gebouw een nieuwe functie krijgen? Kunnen bepaalde materialen behouden blijven? En als je toch bouwt, hoe ontwerp je dan een gebouw dat zich later makkelijk laat aanpassen?” Steeds meer projecten vertrekken vanuit die visie. Modulaire bouwsystemen, prefab-elementen en biogebaseerde materialen raken alsmaar verder ingeburgerd. Volgens Embuild wordt al bijna acht procent van de nieuwe woningen in Vlaanderen modulair gebouwd, een aandeel dat de komende jaren waarschijnlijk verder zal groeien. Doordat onderdelen in ateliers worden geproduceerd, ontstaat minder afval, verloopt de bouw efficiënter en wordt ook de werftijd korter.

Ook OVAM ziet het ontwerp als de sleutel tot een circulaire toekomst. Circulair bouwen betekent ook vooruitdenken. Een gebouw dat makkelijk aangepast of gerenoveerd kan worden, gaat nu eenmaal langer mee. “Een gebouw moet niet alleen beantwoorden aan de noden van vandaag, maar ook aan die van morgen”, zegt Verheyen. “Door daar bij het ontwerp al rekening mee te houden, verleng je de levensduur van zowel het gebouw als de materialen.” Die visie sluit aan bij de ambitie van Vlaanderen om tegen 2030 minstens een kwart van alle bouwprojecten volgens circulaire principes te ontwerpen.

Gebouwen als grondstoffenbank

Nieuwe technieken alleen volstaan niet, ook de samenwerking binnen de bouwketen kan bekeken worden. Architecten, aannemers, producenten, opdrachtgevers en overheden moeten veel vroeger met elkaar rond de tafel zitten. “Nog veel te vaak worden een sloper of aannemer pas ingeschakeld wanneer alle beslissingen al genomen zijn”, zegt Deiteren. “Terwijl je net aan het begin van een sloop- of bouwproject moet bekijken welke materialen je later opnieuw kunt gebruiken. De gebouwen die vandaag bestaan, zijn eigenlijk onze grootste materialenbank.”

Volgens OVAM ligt daar een enorme opportuniteit. Materialen langer in omloop houden vermindert niet alleen de vraag naar nieuwe grondstoffen, maar verhoogt ook de toekomstige waarde van gebouwen. Daarom zet de organisatie via de campagne ‘Circulair bouwen: dé fundering voor de toekomst’ sterk in op sensibilisering, kennisdeling en praktische hulpmiddelen zoals TOTEM, een gratis instrument waarmee architecten en ontwerpers de milieu-impact van materialen kunnen berekenen. Samen met Embuild Vlaanderen trekt OVAM bovendien de Werkagenda Circulair Bouwen, waarin de overheid en de sector samen de omslag vormgeven.

Dat betekent niet dat alle hindernissen van de baan zijn. De certificering, regelgeving, logistiek en de beschikbaarheid van recuperatiematerialen blijven uitdagingen. Toch verwachten beide organisaties dat circulair bouwen de komende jaren steeds vanzelfsprekender wordt. “Vijf of tien jaar geleden waren veel circulaire toepassingen nog pionierswerk”, zegt Deiteren. “Vandaag zie je dat ze stilaan ingeburgerd raken. Zodra de regelgeving, certificering en businessmodellen verder evolueren, zullen circulaire keuzes steeds vaker de logische keuze worden.”

Ook OVAM ziet de huidige bouwopgave vooral als een kans. “We moeten de komende jaren sowieso veel bouwen en renoveren”, besluit Jan Verheyen. “Daarom is dit hét moment om niet alleen naar het energieverbruik tijdens de gebruiksfase van een gebouw te kijken, maar naar het energieverbruik over de volledige levenscyclus van gebouwen en materialen. Dat gaat van ontginning en productie tot transport, gebruik en afbraak. De beslissingen die we vandaag nemen, bepalen hoe duurzaam ons gebouwenpark er over tientallen jaren zal uitzien.” •